Асан Джалилов
Dengbêjî di çanda Kurdî de yek ji kevintirîn û herî girîng hunerên devkî ye. Peyva «dengbêj» ji «deng» (dengek, awaz) û «bêj» (gotin, vegotin) pêk tê, yanî «yê ku bi dengê xwe tiştan dibêje» an «vegoterê dengdar». Dengbêj ne tenê stranbêjek e; ew çîrokbêj, dîrokzan, helbestvan û parêzerê bîranîna gel e. Ew bi awayekî devkî (bê nivîs) dîroka Kurdan, evînên mezin, şerên lehengî, şînên kûr, adetên civakî, efsane û serpêhatiyên rojane vediguhêzîne nifşên paşerojê. Kilamên wan carinan saetan didomin, bê alavên muzîkê yên modern (car caran bi erbane an blurê), û bi awazeke xwezayî, kûr û bandordar tên gotin.
Di dîroka Kurdan de, ji ber qedexeyên li ser ziman û nivîsandinê, dengbêjî bûye «pirtûkxaneya zindî» ya gel. Bêyî wê, gelek tiştên me winda dibûn. Dengbêjên navdar wek Şakiro (ku wek «Şahê Dengbêjan» dihat naskirin), Karapetê Xaço, Evdalê Zeynikî, Resoyê Gopala, Eyşe Şan û gelekên din, ne tenê hunermend bûn, lê belê mîna arşîvên bijî. Ew dîrokê, hestên kolektîf û nasnameya Kurdî bi kilaman diparastin. Dengbêjî ne hunereke «ronakbîrî» ya modern e; ew hunereke xwezayî, gelêrî û kûr e ku ji dilê civakê derdikeve.
Kesê ku ji dengbêjiyê fam nake, çawa dikare bibêje «Ez hunermend im»?
Ev pirs pir kûr e û destnîşan dike ku «hunermendî» di çanda Kurdî de ne tiştekî sivik e. Hunermendî (an jî huner) ne tenê «stran gotin» an «awaz çêkirin» e. Ew berpirsiyariyeke çandî, civakî û exlaqî ye. Ger kesek ji dengbêjiyê fam neke — yanî ji kûrahiya wê, ji girîngiya wê ya wekî parastina bîranînê, ji şêwaza wê ya kevneşopî, ji hestên kûr ên ku di kilamên dirêj de tên vegotin fam neke — wê demê ew nikare bi temamî xwe wekî «hunermendê Kurdî» bi nav bike, her çiqas ew li ser sehnê stranên populer an modern jî bibêje.
Çima wiha ye? Berfireh şîrove dikim:
1.Dengbêjî bingeha muzîka û wêjeya Kurdî ye:
Muzîka Kurdî ya îroyîn (stranbêjî, pop, rock an jî fusion) gelek caran ji dengbêjiyê îlham digire. Gelek stranên nûjen kilamên kevn vedigerînin an jî şêwazên wan bi kar tînin. Ger tu ji vê bingeha kevn fam nekî, tu mîna kesekî ku li ser avahiyeke bilind ava dike bêyî ku bingeha wê bizanibe. Tu dikarî dengekî xweş hebe, stranên xweş bibêjî, alavên modern bi kar bînî, lê ew «hunermendiya Kurdî» ya resen nabe. Ew dibe tiştekî «seranserî» an jî «ji derve» — mîna ku tu li muzîka Ewrûpayî an Amerîkî stranên Kurdî bibêjî bêyî ku ruhê wê yê Kurdî têbigihî.
2.Hunermendî ne tenê teknîk e, ew nasname û berpirsiyarî ye:
Di çanda me de, hunermend (bi taybetî dengbêj) ne tenê «şahiyê» çêdike. Ew dîrokê vedibêje, hestên gelê xwe diyar dike, li dijî windabûnê radiweste. Dengbêjî hunereke «bîranînê» ye. Kesê ku ji vê fam nake, dibe ku ew tenê «performans» bike — stranekê bibêje, stranekê tomar bike, li ser Instagramê parve bike — lê ew nikare wê kûrahiyê bide hunera xwe. Hunermendî di Kurdî de tê wateya «xizmetkirina çandê», ne tenê «navdar bûn» an «pere qezenckirin».
3.Fêmnekirin nayê wê wateyê ku tu nikarî hunermend bî, lê…:
Tu dikarî hunermend bî di warê xwe de (mînak stranbêjekî modern, raperek, an jî hunermendê pop). Gelek hunermendên Kurdî yên îroyîn (wek Ciwan Haco, Şivan Perwer an jî hunermendên ciwan) ji dengbêjiyê dûr in, lê ew hunera xwe bi awayekî din diafirînin û gelek caran jî rêzê ji dengbêjan re digirin. Lê ger tu xwe wekî «hunermendê Kurdî yê resen» bi nav bikî û tu ji dengbêjiyê bi temamî dûr bî an jî wê wekî «kevn» an «bêqîmet» bibînî, wê demê ev yek nakokiyekê çêdike. Ew mîna ku tu bibêjî «Ez şair im» lê tu ji helbesta klasîk a Kurdî (mîna Cegerxwîn an jî folklorê) fam nekî.
Hunermendî dereceyan digire:
Dengbêjî: Asta herî kûr û kevneşopî.
Stranbêjî ya gelêrî: Ku dengbêjiyê nûjen dike.
Hunermendiya modern: Ku ji çanda cîhanî îlham digire lê hîn jî ruhê Kurdî diparêze.
Ger tu ji dengbêjiyê fam nekî, tu dikarî bibêjî «Ez stranbêj im» an «Ez muzîkjen im», lê «Ez hunermend im» bi wateya fireh, dibe ku ne rast be. Hunermendî di çanda me de tê wateya girêdana bi kokên xwe re.
4.Mînakên pratîkî:
Gelek dengbêjên kevn nikarin bi alavên modern bistrên, lê hunera wan «bêdem» e. Berevajî, hin stranbêjên nûjen dengekî xweş û produksiyona baş hene, lê kilamên wan kûr nabin an jî tenê ji bo şahiyê ne. Yên ku ji dengbêjiyê fam dikin, dikarin her duyan jî bi hev re bikin: Ew dikarin hunera modern biafirînin lê bi ruhê kevn. Yên ku fam nakin, dibe ku hunera wan «vala» bimîne — tenê deng û ritm, bê çîrok, bê bîranîn.
Encam û şîret:
Kesê ku ji dengbêjiyê fam nake, dikare hunermend be di warê xwe yê taybet de (mînak hunermendê pop an rockê), lê ew nikare bi temamî xwe wekî «hunermendê Kurdî yê otantîk» bi nav bike. Ji bo ku tu rast bibêjî «Ez hunermend im», divê tu bi kêmanî rêzê ji dengbêjiyê re bigirî, wê fêm bikî (her çiqas tu wê neyînî jî bikî), û hunera xwe bi wê re girê bidî. Hunermendî ne tenê «jêhatîbûn» e; ew «hişmendî» ye li ser çanda xwe.
Ger tu dixwazî hunermendiyê kûrtir bikî, pêşniyaz dikim: Guhdarî kilamên Şakiro, Eyşe Şan an dengbêjên kevn bike. Bixwîne li ser dîroka wan. Dibe ku tu fam bikî çima ew qas girîng e. Hunermendiya rast, ew e ku tu kokên xwe nas bikî û ji wir ava biafirînî.
Welat Bazîdî
