Асан Джалилов
Қазақстанда Ұлттық домбыра күні жыл сайын шілде айының бірінші жексенбісінде аталып өтеді. Биыл бұл мереке 5 шілдеге сәйкес келіп отыр. 2018 жылы енгізілген бұл күн қазақ халқының ұлттық мұрасын, дәстүрлі музыкасын және күй өнерін ұлықтауға арналған маңызды мәдени мерекелердің біріне айналды.
Домбыра – қазақ халқының ғана емес, тұтас Ұлы дала өркениетінің рухани символы. Ғасырлар бойы ұлттың тарихын, дүниетанымын, ерлігі мен мұңын жеткізген қасиетті аспап бүгін де ұлттық бірегейліктің басты белгілерінің бірі саналады.
Ұлттық домбыра күні қашан және не үшін бекітілді?
Ұлттық домбыра күні Қазақстанда 2018 жылғы 13 маусымда қабылданған Президент Жарлығымен ресми түрде белгіленді. Құжатқа сәйкес, мереке шілде айының бірінші жексенбісінде атап өтіледі.
Жарлықтың негізгі мақсаты – қоғамды ұлттық мәдениет пен тарихи мұраны сақтау, қазақтың дәстүрлі өнерін дамыту және ұлттық бірегейлікті нығайту идеясының төңірегіне топтастыру.
Осы уақыттан бері еліміздің барлық өңірінде мереке аясында күй кештері, концерттер, көрмелер, флешмобтар, шеберлік сабақтары және ұлттық өнерді насихаттайтын көптеген мәдени іс-шаралар өткізіліп келеді.
Домбыраның тарихы мен шығу тегі
Домбыра – бірнеше мыңжылдық тарихы бар көне музыкалық аспаптардың бірі. Археологиялық зерттеулер мен тарихи деректер оның түркі халықтарының мәдениетінде ерте кезеңдерден қолданылғанын көрсетеді.
Халық арасында домбыраның шығуына байланысты көптеген аңыздар сақталған. Солардың ең танымалы Жошы хан туралы аңыз. Аңыз бойынша, Жошының қаза болғаны туралы хабарды ешкім Шыңғыс ханға айтуға батпаған. Сонда бір күйші домбыраның үні арқылы қайғылы хабарды жеткізген екен. Осы оқиғадан кейін домбыра қазақ халқының мұңын да, қуанышын да жеткізетін қасиетті аспап ретінде дәріптеле бастады.
Ғасырлар бойы домбыраның құрылысы жетілдіріліп, әр өңірде өзіндік орындаушылық мектептері қалыптасты.
Домбыра қалай жасалады?
Домбыра жасау – үлкен шеберлік пен ұзақ еңбекті қажет ететін өнер.
Шеберлер көбіне қарағаш, үйеңкі немесе арша ағашын пайдаланады. Ағаш бірнеше жыл бойы арнайы кептіріліп, кейін ғана өңделеді. Бір домбыраны толық қолмен жасауға екі-үш апта уақыт кетсе, материалды дайындау бірнеше жылға дейін созылуы мүмкін.
Бүгінде кәсіби домбыралар ұлттық дәстүрді сақтай отырып, заманауи технологиялардың көмегімен де жасалады.
Қазақтың күй мектептері
Қазақстанда күй орындаудың екі негізгі дәстүрі қалыптасқан.
Төкпе күй Батыс Қазақстан өңіріне тән. Бұл мектепке Құрманғазы, Дәулеткерей, Дина Нұрпейісова сияқты әйгілі күйшілердің шығармалары жатады.
Шертпе күй Шығыс және Орталық Қазақстанда кең тараған. Бұл дәстүрдің көрнекті өкілдері – Тәттімбет, Сүгір және басқа да халық композиторлары.
Әр мектептің өзіндік орындау мәнері мен музыкалық ерекшелігі қазақтың күй өнерін әлемдегі бірегей музыкалық мәдениеттердің қатарына қосады.
Мұражайларда сақталған тарихи домбыралар
Алматыдағы Ықылас атындағы халық музыкалық аспаптар музейінде 300-ден астам домбыра сақтаулы.
Олардың қатарында Махамбет Өтемісұлының, Абай Құнанбайұлының, Жамбыл Жабаевтың, Дина Нұрпейісованың, Біржан салдың, Ақан серінің және басқа да тарихи тұлғалардың мемориалдық домбыралары бар.
Бұл жәдігерлер қазақ халқының музыкалық мәдениеті мен рухани тарихының аса құнды мұрасы ретінде ерекше бағаланады.
Президент: Домбыра – ұлттық бренд
Ұлттық домбыра күні қарсаңында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев домбыраны ұлттық бренд ретінде кеңінен насихаттаудың маңызын ерекше атап өтті.
Президенттің айтуынша, инновациялық әрі бәсекеге қабілетті мемлекет құру үшін халық өзінің бай тарихына, мәдени мұрасына және рухани құндылықтарына сүйенуі қажет.
Мемлекет басшысы Ұлттық домбыра күні халықтың рухын көтеретін ерекше мереке екенін айтып, Қадыр Мырза Әлінің «Нағыз қазақ – Домбыра» деген қанатты сөзін еске салды. Сонымен қатар Президент қазақтың қасиетті аспабы болашақта Қазақстанды әлемге танытатын маңызды ұлттық брендтердің біріне айналуға тиіс екенін жеткізді.
Биылғы мерекеге арналған құттықтауында Қасым-Жомарт Тоқаев домбыраны ұлттық бірегейліктің ажырамас бөлігі әрі ұрпақтар сабақтастығын сақтайтын рухани мұра деп бағалады. Сондай-ақ ұлттық өнерді елімізде және халықаралық деңгейде насихаттап жүрген домбырашыларға, ұстаздарға және мәдениет қайраткерлеріне алғыс білдірді.
Ұлттық домбыра күні – қазақтың төл өнеріне деген құрметтің белгісі ғана емес, ұлттық сананы нығайтатын, мәдени мұраны келер ұрпаққа жеткізетін маңызды мереке.
