Асан Джалилов
2025 жылдың қорытындысы бойынша 16 805 этникалық қазақ Қазақстанға қоныс аударып, қандас мәртебесін алды. Осылайша, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап, яғни 1991 жылдан бері тарихи Отанына оралған этникалық қазақтардың жалпы саны 1 миллион 164,8 мың адамға жетті. Бұл көрсеткіш көші-қон үдерісінің ел үшін әлі де өзекті әрі стратегиялық маңызын сақтап отырғанын аңғартады.
Елге келген қандастардың географиялық құрамы әртүрлі болғанымен, негізгі үлес бірнеше мемлекетке тиесілі. Қоныс аударушылардың 44,5 пайызы Өзбекстаннан келсе, 44,1 пайызы Қытайдан оралған. Сонымен қатар 4 пайызы Түрікменстаннан, 3 пайызы Монғолиядан, 2,5 пайызы Ресейден, ал 1,9 пайызы өзге елдерден келген этникалық қазақтар екені анықталған. Бұл деректер қазақ диаспорасының басым бөлігі көршілес және тарихи тұрғыдан тығыз байланысы бар өңірлерде шоғырланғанын көрсетеді.
2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша қандастардың жас құрылымына тоқталсақ, қоныс аударушылардың 57,4 пайызы еңбекке қабілетті жастағы азаматтар, 34 пайызы еңбекке қабілетті жастан кіші балалар мен жастар, ал 8,6 пайызы зейнет жасындағы адамдар болып отыр. Мұндай көрсеткіштер көші-қонның тек демографиялық емес, сонымен қатар еңбек ресурстарын толықтыру тұрғысынан да маңызды екенін дәлелдейді.
Еңбекке қабілетті жастағы қандастардың білім деңгейі де нақты сараланған. Олардың 15 пайызы жоғары білімді болса, 27,5 пайызы орта кәсіби білімге ие. Қоныс аударушылардың 51,2 пайызы жалпы орта біліммен шектелген, ал 6,3 пайызының формалды білімі жоқ екені көрсетілген. Бұл жағдай қандастарды еңбек нарығына бейімдеу мен кәсіби оқыту мәселесінің өзектілігін алға тартады.
Қандастар республиканың түрлі өңірлеріне қоныстанғанымен, мемлекет тарапынан еңбек күші тапшы аймақтарға басымдық беріліп отыр. Осы мақсатта Ақмола, Абай, Қостанай, Павлодар, Атырау, Батыс Қазақстан, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстары негізгі қоныстандыру өңірлері ретінде белгіленген. 2025 жылдың қорытындысы бойынша дәл осы өңірлерге 2 309 қандас қоныс аударып, бұл көрсеткіш жыл басында бекітілген квотаға толық сәйкес келген.
Аталған аймақтарға көшіп барған қандастарға мемлекеттік қолдаудың бірнеше түрі ұсынылады. Көшуге байланысты бір мезгілде отағасына және отбасының әрбір мүшесіне 70 айлық есептік көрсеткіш көлемінде, яғни 275,2 мың теңге мөлшерінде субсидия беріледі. Сонымен қатар тұрғын үйді жалға алу және коммуналдық қызметтерді төлеу үшін бір жыл ішінде 15-тен 30 айлық есептік көрсеткішке дейін, нақты айтқанда 59 мыңнан 118 мың теңгеге дейін қаржылай көмек қарастырылған.
2025 жылы жалпы саны 1 834 қандас түрлі мемлекеттік қолдау шараларымен қамтылды. Олардың ішінде 428 адам тұрақты жұмысқа орналастырылып, еңбек нарығына нақты кіріге алды. Бұдан бөлек, ерікті қоныс аударудың тиімділігін арттыру мақсатында солтүстік өңірлерге қандастарды тартатын жұмыс берушілерді қолдауға бағытталған институционалдық шаралар іске асырылды.
Қандастардың тұрғын үй мәселесін шешуге арналған тағы бір маңызды тетік – экономикалық ұтқырлық сертификаты. 2025 жылы бұл сертификатты 586 отбасы алған. Ал 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап оның мөлшері 1 625 айлық есептік көрсеткішке дейін ұлғайтылды. Бұл шешім қандастардың жаңа ортаға орнығуын жеңілдетіп, тұрақты өмір сүруіне жағдай жасауға бағытталған.
Жалпы алғанда, келтірілген деректер Қазақстандағы қандастарды қабылдау саясатының жүйелі түрде жүзеге асып жатқанын және оның демографиялық, әлеуметтік әрі экономикалық мәні зор екенін көрсетеді.
