Kurdê herî bi nav û deng li Ermenîstanê

Li Ermenîstanê gelek caran bi serî Mîroyê Esed kurdên vê komarê nas dikirin, ji ber ku ew salên dirêj endamê Parlamêntoya Ermenîstanê, cîgirê Şêwra Tewrebilind ya Ermenîstanê bûye û di komarê da wek merivekî bi nav û deng dihate naskirin. Ew herwiha 34 salan – ji sala 1955an hetanî sala 1989an – berpirsyarê rojnameya kurdî ”Rya teze” bûye. Tu kes li Sovyetistana berê ewqas sal berpirsyarê kovar an jî rojnameyekê nebûye.

Min bi xwe bi serokatîya wî 14 salan di vê rojnameyê da kar kirîye, pêşî wek nûçegihan, paşê serwêrê beşa çande. Ez xwe bextîyar dihesibînim, ku gelek salan bi merivekî wisa zane û welatparêz ra xebitîme û eger di hêla rojnamevanîyê an jî zimanê kurdî da pêş ketibim, keda wî camêrî di wî karî da pir e.

Mîroyê Esed sala 1919an li Ermenîstanê, li gundê Elegezê, ku navê wî yê berê Camûşvana Mezin bû, ji diya xwe bûye. Ewî pêşî zanîştgeha Pişkavkazê ya kurdî ya mamosteamadekirinê, paşê jî fakûltêta hiqûqê ya Ûnîvêrsîtêta Rewanê xilaz kirîye. Ji sala 1937an di gundê xwe da dibe mamosta, paşê serokê dibistanê. Di salên şerê hemcihanê yê dudan da serwêrê têatroya kurdî ya gundê Elegezê bûye, paşê bûye sêkrêtarê partîa komûnîstan ya navçeya Elegezê, dû ra bûye dozgerê navçeyeke paytextê Ermenîstanê.

Ew gelek caran hatîye hilbijartinê wek endamê Komîtêya Navbendî ya Partîya Komûnîst ya Ermenîstanê.

Mîroyê Esed, ku bi fermî navê wî Mîroyê Esed Mistoyan bû, endamê Yekîtîya Nivîskarên Soveytistana berê û endamê Yekîtîya Rojnamevanan bû. Ew herwiha xudanê çend pirtûkên hewaskar e, wek ”Sîsê”, ”Ewledê cimaetê”, ”Hesîna dil” û yên mayîn. Lê karê herî mezin, ku ewî ji bo pêşketina edebîyeta me kirîye, ew pirtûka dersan ya ji bo dersxaneyên 7an û 8an e, ku bi şayîr Qaçaxê Mirad ra tevayî amade kirîye. Bi dehan salan şagirtên kurd bi wê pirtûkê bi berhemên şayîr û nivîskarên kurdan yên herî bi nav û deng ra bûne nas, wek Elîyê Herîrî, Ahmedê Xanî, Melayê Cizîrî, Feqîyê Teyran û yên din. Di wê pirtûkê da herwiha wergerên efrandinên nivîskarên rûsan, ermenîyan û yên di cihanê da bi nav û deng hene, wek Alêksandr Pûşkîn, Lêv Tolstoy, Mîxaîl Şoloxov, Mîxaîl Lêrmontov, Nîkolay Nêkrasov, Vladîmîr Mayakovskî. Lê ji kurdan jî yên herî bi nav û deng hatine hilbijartin, wek şayîr û nivîskar Erebê Şemo, Hecîyê Cindî, Emînê Evdal, Wezîrê Nadirî, Ûsivê Beko, Fêrîkê Ûsiv, Simoyê Şemo û yên din û wergervan Qaçaxê Mirad, Tîtal Mûradov, Baylozê Çaçan Razgoyêv û yên din.

Mîroyê Esed xênji karê rêdaktorîkirina rojnameya kurdî ya here jîyandirêj li cihanê, gelek efrandinên klasîkên cihanê, xwesma yên ermenîyan wergerandîye kurdî û daye çapkirin.

Ji bo karê serketî ew bi ordênên ”Beyraqa Sor” û ”Nîşana hurmet”ê va hatîye xelatkirin, layîqî navê karmendê komara Ermenîstanê yê çandêyî hurmetlî bûye.

Lê yek ji karê herî mezin, ku Mîroyê Esed kirîye, ew e, ku bi dehan kadroyên bona rojnamevanîya kurdî daye amadekirin û bi riya rojnameya kurdî, ku ewî salên dirêj serokatî lê kir, rê ber şayîr û nivîskarên kurd da vekirinê bona berhemên xwe yên nû bidine çapkirinê û ew ji wan ra dibû bingeh, ku xwe li riya pêşketina edebîyeta me bigirin. Rojnameya ”Rya teze” di hêlekê va jî ji bo edebîyethizan helaneke xurt bû, ku biryara paşeroja xwe ya nivîsara berheman bidin. Ji ber ku di rêdaksyonê da li ser berhemên her yekî bîr û bawerîyên xwe ji efrandaran ra digotin, şaşîyên wan rast dikirin, şimşat dikirin û cihana edebîyetê ber wan vedikirin.

Dikare bi hinekan va wisa xuya bibe, ku karê Mîroyê Esed kirîye, ne karekî pir mezin e. Lê bira her kes bizanibe, ku îro bi saya serê wê rojnameyê em dikarin ji cihanê ra bêjin, ku çend hezar kurdên Ermenîstanê eva weke 80 salan e rojnameyeke xurû bi kurdî derdixin. Eva bersîveke cîwar e di hindava wan neyar û dijminên kurdan da, ku dibêjin kurd nikarin bi serî xwe karên ronakbîrîyê demeke dirêj bi rê va bibin. Û ji bo serketina rojnameya kurdî ya here jîyandirêj li cihanê, Mîroyê Esed gelek caran rojên hêsabûnê – ango rojên şemîyan û yekşeman jî dihat kar û barê rojnameyê û rêdaksyonê bi rê va dibir.

Niha em binihêrin şayîr, ronakbîrê bi nav û deng Eskerê Boyîk derheqa Mîroyê Esed û rojnameya, ku ewî 34 salan rêdaktorî lê kirîye, di gotareke xwe ya ji bo wefatbûna wî çi nivîsîye:

”Dema navê rojnema Riya teze tê gotin, berî her kesî navê berpirsyarê wê Mîroyê Esed tê bîra mirov, dema navê Mîroyê Esed didin, xebata ”Rya teze” tê bîranîn. Di kar-bar û xweyîkirina rojnamê da emekê berpirsyarê wê pir bû.

Dora rojnemeyê û xebatên wê da ronakbîr û rewşenbîrên meye bi nav û deng civyabûn. Gerekê bi helalî bê gotinê, ku rêdaksyona rojnameya ”Rya teze” merkeza rewşenbîrên me teva bû. Di asta zanistyê da jî xebatên rêdaksyonê ne tenê di nava ocaxên kurdî, lê usa jî di nav rojnameyên komara Ermenistanê da li ser asta bilind bûn.

Mîro evdekî pir bi dissîplîn, fesal û berk bû, him berbi xebatkarên rojnameyê û him jî berbi nevsa xwe. Têkstên rojnameyê yên hazire neneşirbûyî heta çend caran ji alîyê hemû xebatkarên rojnameyê û wî va bi hûrgilî nehatina xwendin, rojname nedihate weşendin. Usa, ku degme şaşî karibûn di têkstan da bihatana berdan… Heta rastîya peyvên nenas nehatana zelalkirin, ew peyv nedihatine weşandin. Rastî jî rojnameya ”Rya teze” di salên dawîyê bi saya berpirsyarê xweyî xemxur gihîştibû asta sitandartîya zimên.

Gelek hevalên me Mîroyê Esed ji bo fesalbûna wî rexne dikin. Ez difikirim, gelo ew fesalîya Mîroyê Esed nîbûya, ”Rya teze” wê ewqas sal di bin sansûra duqet da bikaribûya karê xwe dom bike?

Mîroyê Esed 4ê sibatê sala 2008an, di 89 salîya xwe da li mala xwe, li Rewanê çû ser dilovanîya xwe. Navê nivîskar, rojnamevan, pêdagogê bi nav û deng wê tu caran ji bîra me neçe”.

Ji pirtûka Têmûrê Xelîl «Antologîya 35 helbestvan û nivîskarên Sovyeta berê»