Асан Джалилов
Бүгін – Халықаралық тарихшылар күні. Бұл дата тарих ғылымының қоғамдағы орнын айқындап, өткенді зерделеу арқылы болашақты бағдарлаудың маңызын тағы бір мәрте көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, тәуелсіз Қазақстан жағдайында қалыптасқан ұлттық тарих ғылымының даму жолы ерекше назар аударуға тұрарлық.
1991 жылы Қазақстан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін тарих ғылымы түбегейлі жаңа кезеңге өтті. Кеңестік кезеңде үстем болған маркстік-лениндік методологиядан бас тартып, ұлттық мүдде мен объективтілік қағидаттарына негізделген зерттеулер жүргізіле бастады. Бұрын жабық болған архив қорлары ашылып, ХХ ғасырдың саяси қуғын-сүргіндері, ашаршылық, депортациялар сияқты күрделі мәселелер ғылыми тұрғыда қайта қаралды. Мысалы, 1930–1940 жылдардағы сталиндік репрессиялар мен этностарды күштеп көшіру тарихы алғаш рет тәуелсіздік кезеңінде кешенді түрде зерттеле бастады.
1995 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасында тарихи сананы қалыптастыру тұжырымдамасы» отандық тарих ғылымының дамуындағы маңызды кезең болды. Бұл құжатта ұлттық тарихты кезеңдеу, тарихи білім беруді жаңарту, архивтік деректерді ғылыми айналымға енгізу секілді негізгі бағыттар нақты белгіленді. Осы тұжырымдама негізінде тарих ғылымы идеологиялық қысымнан арылып, ғылыми еркіндікке қол жеткізді.
1998 жыл «Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы» деп жарияланып, республика көлемінде 200-ден астам ғылыми конференциялар мен дөңгелек үстелдер ұйымдастырылды. Бұл шаралар тарихи сананы жаңғыртуға, ұлттық бірегейлікті нығайтуға ықпал етті. Сол кезеңде Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Еуразия ұлттық университеті сияқты жетекші ғылыми орталықтар тарихи зерттеулердің негізгі алаңына айналды.
2004–2011 жылдары жүзеге асырылған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы тарих ғылымының дереккөздік базасын кеңейтуде шешуші рөл атқарды. Бағдарлама аясында 350-ден астам тарихи-мәдени ескерткіш зерттеліп, 30-дан астам маңызды нысан қалпына келтірілді. Сонымен қатар Қытай, Түркия, Ресей, Иран және Еуропа архивтерінен Қазақстан тарихына қатысты мыңдаған құжаттар әкелінді. Осы кезеңде «Бабалар сөзі» (100 том), «Әлемдік философиялық мұра» сияқты ірі басылымдар жарық көрді.
Тәуелсіздік жылдары көрнекті тарихшылардың еңбектері ұлттық тарихнаманың қалыптасуына зор үлес қосты. Академик Манаш Қозыбаев Қазақстан тарихының методологиялық мәселелерін жаңа тұрғыда қарастырса, профессор Мәмбет Қойгелдиев Алаш қозғалысы мен ХХ ғасыр басындағы ұлттық элита тарихын терең зерттеді. Ал Хангелді Әбжанов тәуелсіздік дәуіріндегі тарихи үдерістерді саралап, ұлттық идея мәселесін ғылыми тұрғыда негіздеді. Сонымен қатар Кенжебай Ахметов, Талас Омарбеков сынды ғалымдар ашаршылық, демографиялық апаттар және этникалық процестер тарихын нақты деректер негізінде зерттеді.
2013 жылы қабылданған «Халық – тарих толқынында» бағдарламасы Қазақстан тарихын жаһандық контексте зерттеуге бағытталды. Бағдарлама аясында әлемнің жетекші архивтерінен алынған материалдар ғылыми айналымға енгізіліп, жаңа зерттеу жобалары жүзеге асырылды. Ал 2015 жылы Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өту тарихи сабақтастық идеясын нығайтып, ұлттық тарихқа деген қызығушылықты арттырды.
Соңғы жылдары тарих ғылымы цифрландыру үдерісімен тығыз байланысты дамуда. «Архив–2025» бағдарламасы шеңберінде архив құжаттарын цифрлық форматқа көшіру жұмыстары жүргізілуде. Бұл зерттеушілер үшін деректерге қолжетімділікті арттырып, ғылыми ізденістердің сапасын жаңа деңгейге көтеруде. Сонымен қатар, пәнаралық зерттеулер – тарихи демография, тарихи география, этносаралық қатынастар тарихы сияқты бағыттар белсенді дамып келеді.
Қорыта айтқанда, Халықаралық тарихшылар күні – тек кәсіби мереке ғана емес, тарихи жадыны сақтау мен дамытудағы жауапкершілікті еске салатын маңызды күн. Тәуелсіз Қазақстанда тарих ғылымы қысқа уақыт ішінде жаңа мазмұнға ие болып, ұлттық сананы қалыптастырудың негізгі тіректерінің біріне айналды. Бұл жетістіктер – отандық тарихшылардың жүйелі еңбегінің, мемлекеттік қолдаудың және ғылыми ізденістің нәтижесі.
