Асан Джалилов
Қазақстанда ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерді қаржыландыру өңірлер арасында біркелкі бөлінбей отыр. Кейбір аймақтарда ғылымға айтарлықтай қаражат бөлінсе, басқа өңірлерде бұл көрсеткіш төмен деңгейде қалыптасқан.
Мысалы, Маңғыстау облысы, Астана және Алматы қалалары ғылымды қаржыландыру бойынша көш бастап тұр. Ал Ұлытау мен Жетісу облыстарында бұл салаға бөлінетін қаражат көлемі әлдеқайда аз. Бұл еліміздегі ғылыми әлеуеттің өңірлер бойынша тең дамымай отырғанын көрсетеді.
Сарапшылардың айтуынша, мұндай айырмашылықтың негізгі себебі – қаржыландырудың жергілікті бюджетке тәуелді болуы. Әр өңір ғылымға бөлінетін қаржыны өзінің экономикалық мүмкіндігіне қарай анықтайды. Соның салдарынан қаржы көлемі де әртүрлі деңгейде қалыптасады.
Соңғы жылдардағы көрсеткіштер бұл жағдайды нақты дәлелдейді. Мәселен, Ұлытау облысында ғылымға бөлінген қаражат тұрақсыз сипатта болып, бір жыл өсіп, келесі жылы қайта азайған. Ал Жетісу облысында керісінше қаржыландыру көлемі біртіндеп артып келеді.
Жалпы алғанда, Қазақстанда ғылыми зерттеулерге жұмсалатын шығынның өңірлік жалпы өнімдегі үлесі халықаралық деңгеймен салыстырғанда әлі де төмен. Дамыған елдерде бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары.
Соңғы жылдары ғылымды басқару жүйесін жетілдіру бағытында бірқатар өзгерістер енгізілді. Өңірлік ғылыми кеңестер құрылып, басым бағыттар айқындалды. Сонымен қатар әр өңірде ғылымға жауапты тұлғалар белгіленіп, алдағы жылдарға арналған даму жоспарлары қабылданды.
Ғылымға бөлінетін қаржыны тек шығын ретінде емес, инвестиция ретінде қарастыру маңызды. Себебі ғылыми зерттеулер жаңа технологиялар мен өнімдердің пайда болуына жол ашып, экономиканың дамуына ықпал етеді. Бұл өз кезегінде жаңа жұмыс орындарын ашуға және бюджет кірісін арттыруға мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта ғылыми жобаларды коммерцияландыру бағытында нақты нәтижелер байқалуда. Бірқатар жобалар табысты іске асырылып, экономикаға нақты пайда әкеліп отыр.
Сонымен қатар ғылыми жобалардың тиімділігін арттыру үшін технологиялық дайындық деңгейін бағалау жүйесі енгізілді. Бұл тәсіл жобалардың қай сатыда тұрғанын анықтауға және қаржыландыруды нақты нәтижеге бағыттауға мүмкіндік береді.
Бұрын ғылыми зерттеулер көбіне теориялық деңгейде қалып қойса, енді заңнамадағы өзгерістерге сәйкес тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды да қаржыландыруға жол ашылды. Бұл ғылыми идеяларды нақты өнімге айналдыруға мүмкіндік береді.
Ғылым саласындағы тағы бір маңызды мәселе – кадрлар. Жас ғалымдарды қолдау мақсатында арнайы бағдарламалар іске асырылып, жеңілдетілген тұрғын үй, гранттар мен ғылыми жобаларға қатысу мүмкіндіктері ұсынылуда.
Жалпы алғанда, Қазақстанда ғылымды дамытуға қажетті негіз қалыптасқан. Ендігі басты міндет – осы мүмкіндіктерді тиімді пайдаланып, ғылыми зерттеулерді нақты нәтижеге айналдыру.
Бұл бағытта өңірлік деңгейдегі жұмыстың маңызы зор. Жергілікті билік ғылымды стратегиялық бағыт ретінде қарастырып, жүйелі түрде қолдау көрсеткен жағдайда ғана өңірлер арасындағы алшақтықты азайтуға болады.
