Асан Джалилов
Қазақстанда 2025 жылдың қорытындысы бойынша халықтың нақты табысы индексі 98,9% деңгейінде қалыптасты. Бұл көрсеткіш табыстың номиналды түрде артқанымен, инфляцияны есепке алғанда нақты өсімнің теріс мәнде болғанын білдіреді.
Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сәйкес, жан басына шаққандағы орташа табыс 238 мың теңгеден асқан. Номиналды өсім 10,2% болғанымен, инфляция әсерінен нақты табыс 1,1%-ға төмендеген. Бұл жағдай экономиканың жалпы өсімі халықтың әл-ауқатына бірден әсер етпейтінін көрсетеді.
Сарапшылардың пікірінше, негізгі мәселе — табыстың әділ бөлінбеуінде. Көптеген кәсіпорындар жалақыны айтарлықтай өсірмей, шығындарды шектеуді жөн көреді. Нәтижесінде экономикалық өсім негізінен өндіріс, қызмет көрсету және экспорт арқылы қамтамасыз етілгенімен, оның пайдасы қарапайым қызметкерлерге баяу жетеді.
Қазақстанда жалақының жалпы ішкі өнімдегі үлесі шамамен 31% болса, дамыған елдерде бұл көрсеткіш 40%-дан жоғары. Бұл айырмашылық табыстың құрылымында теңгерімсіздік бар екенін аңғартады.
Сонымен қатар халық табысы тек жалақыдан тұрмайды. Оның құрамына әлеуметтік төлемдер, зейнетақы және өзге де кірістер кіреді. Мәселен, өткен жылдың соңғы тоқсанында халық табысының 17,9%-ы зейнетақыдан, 3,3%-ы жәрдемақылардан, ал 8,3%-ы жалдамалы емес қызметтен түскен.
Жалақының баяу өсуіне сыртқы факторлар да әсер етуде. Геосаяси тұрақсыздық, логистикалық қиындықтар, валюта бағамының құбылуы және әлемдік нарықтағы өзгерістер бизнеске қосымша қысым түсіреді. Сондықтан компаниялар жалақыны арттыруда сақтық танытады.
Үкімет бұл мәселелерді шешу үшін нақты шаралар қабылдап жатыр. 2028 жылға дейін халық табысын жыл сайын 2–3% деңгейінде өсіру жоспарланған. Бұл үшін инфляцияны біртіндеп төмендету көзделген: алдағы жылдары бағаның өсу қарқынын 5–7% аралығына дейін түсіру мақсат етілуде.
Тарифтік саясат та қайта қаралып жатыр. Коммуналдық қызметтер мен жанармай бағасын уақытша тежеу инфляцияны тұрақтандыруға мүмкіндік берді. Сонымен қатар әлеуметтік маңызы бар азық-түлік өндірісіне арналған тарифтер төмендетіліп, халықтың шығынын азайтуға бағытталған қолдау шаралары сақталады.
Бюджет саясаты да қатаңдатылып келеді. Ұлттық қордан бөлінетін қаражат көлемі қысқартылып, бюджет тапшылығын азайту көзделген. Бұл инфляциялық қысымды төмендетуге ықпал етеді.
Қазіргі таңда Үкімет 2029 жылға дейін халық табысын арттыруға бағытталған кешенді бағдарлама әзірлеуде. Оның аясында жалақыны көтеру, жаңа жұмыс орындарын ашу, кәсіпкерлікті дамыту және экономиканың өңдеу секторын күшейту қарастырылған.
Мамандардың пікірінше, 2026 жыл халық табысының нақты өсіміне көшу кезеңі болуы мүмкін. Ол үшін экономикалық өсім мен азаматтардың табысы арасындағы алшақтықты қысқарту басты міндет болып отыр.
