Асан Джалилов
Қазақ руханиятының тарихында есімі алтын әріппен жазылған тұлғалардың бірі — Қайым Мұқамедханов. Биыл көрнекті әдебиеттанушы, абайтанушы ғалым, текстолог, драматург және қоғам қайраткерінің туғанына 110 жыл толып отыр. Бұл мерейтой — бір ғана ғалымның емес, тұтас ұлттық ой-сананың, тарихи әділет пен рухани сабақтастықтың мерекесі.
Қайым Мұқамедханов ХХ ғасырдағы қазақ мәдениеті мен әдебиетінің ең күрделі кезеңдерінде ғылымға адалдықтың, шындыққа беріктіктің үлгісін көрсетті. Ол Абай Құнанбайұлының әдеби мұрасын ғылыми негізде зерттеп, ақын шығармаларының түпнұсқалық мәтіндерін қалпына келтіруге бар ғұмырын арнады. Кеңестік идеология үстемдік еткен тұста Абайдың айналасындағы шәкірттер, ақындық мектеп, рухани орта мәселелерін батыл көтеруі — ғалымның азаматтық ұстанымын айқын танытты.
Ғалымның еңбектерінде Абай тұлғасы жеке дара феномен ретінде емес, қазақ қоғамының тарихи-мәдени дамуының өзегінде қарастырылады. Ол Абай дәстүрін жалғастырған Шәкәрім, Ақылбай, Мағауия, Көкбай сынды ақындардың шығармашылық мұрасын ғылыми айналымға енгізіп, қазақ әдебиетінің сабақтастығын дәлелдеді. Бұл бағыттағы зерттеулері бүгінгі абайтану ғылымының іргетасына айналды.
Қайым Мұқамедхановтың тағдыры ғылымдағы табандылық пен күрестің көрінісі іспетті. Саяси қуғын-сүргін жылдарында жазықсыз айыпталып, ауыр сынақтарды бастан өткерсе де, ол өз жолынан таймады. Қиындыққа мойымай, ұлттық мүддені бәрінен биік қойған ғалымның өмірі жас ұрпақ үшін үлкен тағылым.
Ол тек зерттеуші ғана емес, Алаш мұрасын қорғаған санаулы қайраткерлердің бірі болды. Алаш арыстарының есімдерін ақтау, олардың еңбектерін ғылыми тұрғыдан бағалау жолында жасаған еңбегі — тәуелсіздік дәуірінде өз бағасын алды. Қайым Мұқамедхановтың ғылыми батылдығы мен әділетті ұстанымы бүгінгі зерттеушілер үшін өлшем бола алады.
110 жылдық мерейтой — ғалым еңбегін жаңаша пайымдап, оның мұрасын қазіргі қоғамдық санаға жақындатудың сәті. Қайым Мұқамедхановтың өмірі мен қызметі бізге бір ақиқатты айқын көрсетеді: ұлт руханиятына адал қызмет ету — уақытқа бағынбайтын, мәңгілік құндылық. Оның ғылыми мұрасы қазақ халқының тарихи жадын жаңғыртып, болашақ ұрпақтың ұлттық санасын қалыптастыруда әлі талай буынға жол көрсетіп қала бермек.
