Асан Джалилов
Биыл қазақтың тұңғыш қоғамдық-саяси әрі әдеби журналы – «Айқаптың» жарық көргеніне 115 жыл толып отыр. 1911 жылы 10 қаңтарда Троицк қаласында алғашқы саны шыққан бұл басылым ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының рухани жаңғыруына жол ашқан, халықтың көзі мен құлағына айналған маңызды тарихи құбылыс болды. Отарлық езгі күшейіп, ұлттық тіл мен мәдениетке қысым артқан күрделі кезеңде «Айқап» қазақ даласында білім мен санаға жаңа тыныс беріп, қоғамдық ойдың іргесін қалаған ерекше мектепке айналды.
Сол уақыт қазақ халқы үшін ауыр әрі шешуші шақ еді. Көшпелі өмір салтын сақтап отырған жұрт патша өкіметінің отарлау саясатына, әкімшілік бақылауына және мәдени ықпалға тәуелді болып қалды. Оқу орындарында орыс тілі үстемдік етіп, қазақтың өз тілі мен жазба әдебиеті кең өріс ала алмай отырған тұста, қалада білім алған жастар халықтың кейін қалып бара жатқанын сезінді. Олар ұлттық сананы жаңартудың, қоғамды ұйыстырудың тиімді жолын іздеп, баспасөзді ағартушылықтың қуатты құралы ретінде таңдады. Осындай тарихи жағдайда дүниеге келген «Айқап» журналы қоғамдық пікірді қалыптастырып, қазақтың мұң-мұқтажын ашық талқылайтын ортаға айналды.
Журналдың шығарушы редакторы Мұхаметжан Сералин бұл басылымның мақсатын терең мағынамен түсіндірді. Ол «Айқап» атауы қазақтың «әттеген-ай» деп өкінетін, қапыда кеткен істеріне ишара екенін айтып, журнал халықтың өткендегі кемшіліктерін көрсетіп, түзелу жолын ұсынатынын меңзеді. Осы ұстаным «Айқаптың» негізгі бағытын айқындады: халықты білімге шақыру, қоғамдық мәселелерді көтеру, ұлттық сананы ояту және заман талабына сай жаңаша ойлауға үйрету. Бұл – жай ғана басылым емес, ұлттың өз тағдырына өзі жауап беруге ұмтылған рухани қозғалысы еді.
«Айқап» қазақ жазба әдебиетінің дамуына үлкен серпін берді. Журнал беттерінде өлең, әңгіме, повесть, драма, роман сияқты жанрлар көрініс тауып, ұлттық әдебиеттің жаңа деңгейге көтерілуіне ықпал етті. Сол дәуірдің озық ойлы қаламгерлері өз еңбектерін осы журнал арқылы халыққа жеткізіп отырды. Сонымен бірге, басылым бетінде Абай, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин мұралары насихатталып, халық ауыз әдебиеті үлгілерімен қатар шығыс, орыс және еуропа әдебиеттерінен аудармалар мен танымдық дүниелер жарияланды. Бұл үрдіс қазақ оқырманының дүниетанымын кеңейтіп, білім мен мәдениеттің жаңа көкжиегін ашты.
Журналдың ең батыл әрі жаңашыл қадамдарының бірі – әйел теңдігі мәселесін көтеруі болды. Ол кезеңде қоғамда әйелдің орны, білімі мен құқығы туралы ашық айту оңай емес еді. Дегенмен «Айқап» осы тақырыпты алға шығарып, алғаш рет қазақ қыз-келіншектерінің қоғамдық ойдағы үнін естіртті. Сақыпжамал Тілеубайқызы, Мариям Сейдаллина, Күләйім Өтегенқызы сияқты авторлардың мақалалары әйел болмысының тағдырын ғана емес, тұтас қоғамның мәдени дамуын көрсететін өлшем ретінде бағаланды. Бұл – қазақ баспасөзі тарихындағы маңызды бетбұрыс, қоғамдық санадағы үлкен өзгерістің белгісі еді.
«Айқап» тек әдеби журнал деңгейінде қалып қойған жоқ. Ол қазақ қоғамындағы әлеуметтік теңсіздікті, отарлық саясаттың салдарын, жер мәселесін, оқу-ағарту ісінің жай-күйін, көшпелі өмірдің қиындықтарын да қозғады. Қазақ даласындағы мәдени-тілдік қысым, ауылдағы білімге қолжетімділіктің төмендігі, халықтың құқықтық сауатының әлсіздігі сияқты түйткілдер журнал мақалалары арқылы талданып, жұртқа ой салды. Осы тұрғыдан алғанда, «Айқап» – халыққа шындықты жеткізген қоғамдық мінбер, уақыттың өткір сұрақтарына жауап іздеген ұлттық ой алаңы болды.
Журналдың тағдыры да оңай болған жоқ. Патша өкіметінің бақылау органдары қазақ тіліндегі басылымдарға күдікпен қарап, цензураны күшейтті. Соған қарамастан «Айқап» заңды жолмен қызмет етіп, ұлт мәселесін мүмкіндігінше ашық көтеруге тырысты. Мұхаметжан Сералин журналды революциялық трибуна ету мақсатын емес, ең алдымен ағартушылық бағытты көздегенін айтқан. Себебі кез келген өткір сөз басылымның жабылуына себеп болуы мүмкін еді. Соған қарамастан, «Айқап» қазақ қоғамын алға жетелеу жолында қалыпты, сабырлы, бірақ терең мазмұнды позицияны ұстанып, халыққа пайдалы мәселелерді көтеруден тайынбады.
«Айқап» 1911-1915 жылдар аралығында жалпы 88 нөмір шығарды. Алғашында айына бір рет, кейін айына екі рет жарық көріп, 1-2 мың дана көлемінде тараған. Қазақ қоғамы үшін бұл – аз тираж емес, керісінше ұлттық сананың оянуына қызмет еткен үлкен құбылыс еді. Журналды ауыл-ауылға тарату, ел ішіне насихаттау жұмыстарына мұғалімдер мен студент жастар, оқыған азаматтар атсалысты. Бұл – бір журналдың төңірегіне топтасқан зиялылар қауымының халыққа қызмет ету жолындағы ортақ еңбегі болатын.
115 жыл өтсе де «Айқаптың» тарихи маңызы кеміген жоқ. Ол қазақ баспасөзінің негізін қалаған алғашқы тұғырлардың бірі ғана емес, ұлттың өзін-өзі тануына, қоғамдық сананың өсуіне, білім мен мәдениеттің өркендеуіне қызмет еткен рухани мектеп болды. «Айқап» ұлтқа өркениетке ұмтылудың жолын көрсетті, халықтың бүгінін ойлап, ертеңін іздеуге үйретті. Сондықтан бұл журналдың мұрасы – қазақ тарихындағы ірі белес, бүгінгі ұрпақ үшін өткеннің сабақтарын жеткізетін құнды дерек әрі ұлттық ойдың мәңгілік аманаты болып қала береді.
