Асан Джалилов
Қазақ халқының болмысын, тарихын және уақытты тану жүйесін жылқысыз елестету мүмкін емес. Ұлы дала төсінде қалыптасқан көшпелі өркениет үшін жылқы – тек көлік пен тұрмыс көзі ғана емес, ол – халықтың өмір салты, дүниетанымы және уақытпен байланысының айқын көрінісі. Қазақ үшін жылқы мен халық тағдыры, жыл мен тарих ұғымдары өзара тығыз сабақтасып жатыр.
Жылқы – қазақ өмірінің тірегі. Көшіп-қону, кең даланы игеру, мал шаруашылығын жүргізу, ел қорғау ісі – барлығы ат үстінде жүзеге асты. Сондықтан да қазақ санасында «ат – ердің қанаты» деген ұғым жай сөз емес, өмір шындығынан туған философия болды. Ат үстінде өскен ұрпақ еркіндікке, төзім мен батылдыққа тәрбиеленді.
Жылқы қазақтың уақытты тану жүйесінде де ерекше орын алады. Дәстүрлі мүшелдік күнтізбеде Жылқы жылы – қозғалыс пен өзгерістің, еркіндік пен серпілістің жылы ретінде қабылданған. Халық түсінігінде бұл жыл көбіне саяси, әлеуметтік немесе табиғи өзгерістерге толы, күрделі кезеңдермен астасып жатады. «Жылқы жылы – жорық жылы» деген халықтық пайым да бекер айтылмаған. Бұл жыл батыл шешімдер мен белсенді қимылға негізделген уақыт ретінде бағаланған.
Тарихи жадыда Жылқы жылы ел өміріндегі маңызды бетбұрыстармен байланыстырылып, есте сақталған. Қазақ үшін жыл санау тек күнтізбелік есеп емес, ол – өткенді пайымдау, болашақты болжау тәсілі. Осы тұрғыдан алғанда, жылқы тек мал емес, уақытты, қозғалысты және тағдырды бейнелейтін символдық мәнге ие.
Рухани мәдениетте де жылқының орны бөлек. Батырлық жырлар мен аңыз-әңгімелерде тұлпар батырдың сенімді серігі, кейде тіпті тағдырласы ретінде суреттеледі. Қобыландының Тайбурылы, Алпамыстың Байшұбары – халық санасында ерлік пен адалдықтың, жеңіс пен үміттің көрінісі. Бұл образдар арқылы жылқы қазақ руханиятының ажырамас бөлігіне айналды.
Тұрмыстық мәдениетте жылқының маңызы одан кем емес. Қымыз бен жылқы етінен дайындалатын тағамдар – қазақ дастарханының өзегі. Олар тек ас емес, денсаулық пен берекенің, қонақжайлықтың белгісі. Жылқы шаруашылығы ғасырлар бойы қазақ қоғамының экономикалық негізін құрап келді.
Бүгінгі күні де жылқы қазақ үшін тарихи естелік қана емес, ұлттық бірегейліктің тірі нышаны болып отыр. Ұлттық спорт, этномәдени шаралар, тарихи сананы жаңғырту үдерісі жылқы арқылы жалғасын табуда. Бұл – дала өркениетінің үзілмеген жібі.
Қорытындылай айтқанда, жылқы – қазақ халқының кеңістікті игеруінің, уақытты тануының және тағдырын қалыптастыруының кілті. Жылқы, жыл және халық арасындағы байланыс – ұлттың тарихи жадын сақтайтын терең мәдени код. Осы кодты түсіну – қазақтың өзін тануы, өткенін бағалауы және болашағына сеніммен қарауы деген сөз.
